Ciekawe zabytki regionu

a.) Kościół w Lutowiskach

Latem 1890 roku pożar strawił doszczętnie prawie stuletnia cerkiew grekokatolicką dobrze służącą (żyjącym w zgodzie) w Lutowiskach i okolicy Polakom i Rusinom. Pobudowaną na nowo cerkiewkę podniesiono do rangi cerkwi parafialnej. Polakom dokuczał brak własnej świątyni. Przeto własnymi siłami wznoszą w 1898 roku kaplicę rzymsko- katolicką. W 1905 roku kapelanię obejmuje ks. Michał Huciński, wikariusz z Birczy, później proboszcz, dziekan, prałat wreszcie szambelan papieski. Z jego inicjatywy , przy jego usilnych staraniach i wsparciu wielu ludzi powstaje kościół w stanie surowym. I wojna światowa niesie nowe zniszczenia. Po odbudowie w 1923 roku kościół zostaje poświecony. Druga Wojna światowa trwa w Lutowiskach 12 lat. Miejscowa ludność zostaje unicestwiona: Żydzi rozstrzelani, Polacy i Rusini wywiezieni. Lutowiska stają się Szewczenkiem. Kościół po ograbieniu i zdewastowaniu, służy za stajnię. Po regulacji granic w roku 1951 Lutowiska wraz z częścią Bieszczadów wracają do Polski. Kościół jednak nadal niszczeje, a msze św. Odprawiane są w cerkwi. Na dobre wierni odzyskują świątynię w 1960 roku. Ponownie kościół zostaje poświęcony w październiku 1963 roku. W maju 1986 roku, po otrzymaniu nowego wystroju, kościół zostaje konsekrowany pod wezwaniem św.Stanisława Biskupa i Męczennika. Prace renowacyjne są staraniem parafian prowadzone nieprzerwanie do dziś. Kościół parafialny w Lutowiskach wpisany został do rejestru zabytków jako dobro kultury stanowiące" jedyny przykład sakralnej architektury neogotyckiej na obszarze polskich Bieszczadów".

b.) Kirkut w Lutowiskach

Gmina Lutowiska jest gminą wiejską, leżącą w najbardziej wysuniętej na wschód części województwa podkarpackiego. Około 50% jej granic to granice państwa z Ukrainą i Słowacją. Jest to jedna z największych obszarowo gmin w Polsce (476km2) , przy jednocześnie najniższej gęstości zaludnienia (4,5 osoby na km2). Unikalność występującego tu świata roślinnego i zwierzęcego spowodowała utworzenie na terenie gminy Parków: Bieszczadzkiego Parku Narodowego i Parku Krajobrazowego Doliny Sanu. Na terenie parków występuje około 700 gatunków roślin, z których najbardziej interesującą grupą są gatunki wschodniokarpackie. Występują tu wszystkie pietra roślinności bieszczadzkiej oraz wszyscy przedstawiciele puszczańskiej fauny, tworząc dość liczne populacje. Spotykamy tu duże ssaki: jeleń szlachetny, łoś, żubr, dzik, niedźwiedź brunatny, wilk, ryś, borsuk, wydra oraz duże drapieżne ptaki: orzeł przedni, orlik grubodziobaty, orlik krzykliwy, puchacz, puszczyk uralski itp. Licznie reprezentowana jest też fauna małych ssaków. W zakolach Sanu położonych jest pięć rezerwatów przyrody. Na terenie gminy znajduje się 27 unikalnych pomników przyrody. Gmina Lutowiska jest gminą turystyczną dlatego też dla turystów przygotowano: -12 ścieżek dydaktycznych, historycznych i przyrodniczych, -116 km trasy rowerowej -1598 miejsc noclegowych w tym 908 całorocznych w Ośrodkach Wypoczynkowych, Hotelach, Hotelikach, Schroniskach, Gospodarstwach Agroturystycznych, itp -1136 miejsc konsumpcyjnych w obiektach noclegowych, restauracjach i punktach małej gastronomii -1 basen kryty w Ustrzykach Górnych -2 parkingi gminne dla autobusów i samochodów osobowych w Ustrzykach Górnych i Brzegach Górnych -2 wyciągi narciarskie w Ustrzykach Górnych, i w Gospodarstwie agroturystycznym w Dwerniczku -3 punkty z możliwością skorzystania z jazdy konnej w Wołosatem, Dwerniczku i Chmielu.

Choć młodszy od leskiego, jest niemniej interesujący. Zachowało się na nim ponad 1000 nagrobków, z których najstarszy nosi datę 5 X 1796 r., a najmłodszy 29 II 1940 r. Materiałem większości macew jest miejscowy piaskowiec fliszowy. Jest on dość nietrwały. Wiele płyt uległo już częściowemu lub całkowitemu zniszczeniu, stan innych
nie jest najlepszy. Pochowanie zmarłego jest obowiązkiem wynikającym z biblijnych przykazań.

Zwyczaj stawiania nagrobka, oznaczającego miejsce pochówku motywowany jest tradycją. U Żydów polskich typowy nagrobek to stela - macewa. Zazwyczaj stawia się ją w pierwszą rocznicę zgonu i towarzyszy temu skromna uroczystość. Nagrobki, często bardzo ozdobne, są oryginalnymi wytworami żydowskiej sztuki ludowej. Płaskorzeźby na macewach przedstawiają najczęściej:

- jelenie i lwy (na nagrobkach męskich),
- gołębie (na nagrobkach kobiecych),
- świeczniki (na nagrobkach kobiecych, związane są z odmawianym przez panią domu błogosławieństwem nad świecami na rozpoczęcie szabatu)
- korony (na nagrobkach męskich, wyrażają ogólną pochwałę - "korona dobrego imienia")
- dzbanki (na nagrobkach męskich potomków pokolenia Lewiego, czyli lewitów, którzy obmywają ręce kapłanom przed błogosławieństwem podczas nabożeństw)
- dłonie w geście błogosławieństwa (na nagrobkach męskich potomków Aarona, czyli kapłanów).

c. ) Murowany kościół w stylu neogotyckim

W 1898 społeczność polska powołała Komitet Budowy Kościoła, którego członkowie udali się do przemyskiego biskupa z prośbą o zgodę na utworzenie w Lutowiskach parafii rzymskokatolickiej. Biskup uznał racje Polaków i Komitet Budowy Kościoła rozpoczął pracę przy budowie kościoła, którego powstanie należy zawdzięczać niespożytej energii księdza Michała Hucińskiego. Ostatecznie kościół ukończono w latach dwudziestych. Pierwszym proboszczem został oczywiście ks. Huciński, który cieszył się powszechnym szacunkiem mieszkańców wszystkich narodowości. Do 1939 r. kościół został całkowicie wyposażony. Zdobiła go bogata polichromia, witraże, dębowe ławy, podłoga pokryta parkietem. W czasie przynależności Lutowisk do ZSRR (1944-1951) świątynia uległa całkowitej dewastacji. Nabożeństwa musiały odbywać się w cerkwi aż do 1963 r., kiedy to po gruntownym remoncie zorganizowanym przez pierwszego powojennego proboszcza ks. Antoniego Zawiszę świątynia znów zaczęła służyć wiernym. Jest to neogotycka, jednowieżowa budowla wzniesiona z czerwonej cegły. Białe obramowania okien i smukłe białe skarpy podkreślają jej strzelistość. Mimo obcości tego typu architektury dla miejscowej tradycji, kościół w Lutowiskach stał się już charakterystycznym i miłym dla oka akcentem bieszczadzkiego pejzażu. Obecnie we wnętrzu kościoła zobaczyć możesz ocalałą resztę ołtarza z trzema figurami: św. Stanisława Biskupa (patrona kościoła), św. Kazimierza i św. Jana Kantego. Na zewnątrz, we wschodniej ścianie prezbiterium, znajduje się uszkodzony i sprofanowany w czasie wojny grobowiec ks. Michała Hucińskiego. W ścianę wmurowany jest medalion z jego popiersiem ze śladami kul karabinowych. Za kościołem, w latach dwudziestych, założono cmentarz rzymskokatolicki. Najciekawszy nagrobek ozdobiony jest drewnianą rzeźbą, którą Marian Hess (rzeźbiarz z Dwernika) umieścił na grobie swojej babki. W drodze na cmentarz zobaczysz wybudowaną w roku 2005 pierwszą w Lutowiskach kaplicę.
Jedną z czterech nacji żyjących w Bieszczadach do II wojny światowej byli Żydzi. Społeczność ta liczyła ok. 35 tys. osób i zamieszkiwała głównie miasteczka lub większe miejscowości. Podstawą ich utrzymania był handel i rzemiosło, choć trafiali się również i Żydzi - rolnicy. Wbrew funkcjonującemu stereotypowi większość bieszczadzkich Żydów była bardzo uboga, małe sklepiki przynosiły dochód pozwalający zaledwie utrzymać rodzinę. Kilkadziesiąt rodzin żydowskich zaliczyć można jednak do bardzo zamożnych. Najbogatszym był pochodzący z Rumunii Markus Fischer - właściciel lasów wokół Zatwarnicy i Hulskiego o powierzchni 4178 ha. Podczas II wojny światowej losy żydowskiej ludności w Lutowiskach osiągnęły swój ostatni - niestety - tragiczny etap. Niemcy urządzili masakrę miejscowych i okolicznych Żydów. Po zlikwidowaniu społeczności żydowskiej Niemcy zniszczyli niemal całą drewnianą zabudowę miasteczka oraz synagogę. Ruiny synagogi, to - obok kirkutu - pozostałość po licznej społeczności żydowskiej, zamieszkującej kiedyś Lutowiska, które w XIX w. były największym skupiskiem ludności żydowskiej na terenie obecnych polskich Bieszczadów. Żydzi mieszkali w drewnianych domach wokół rynku. Synagogę usytuowano w jego pobliżu, w północnej części miasteczka, za pierzeją rynkową. W 1852 roku była to budowla murowana na planie prostokąta o wymiarach 17,3 x 13,8 m, nakryta czterospadowym dachem. Nie wyróżniała się swoją architekturą, była jedynie większa od otaczających ją budynków. Zniszczona przez Niemców w czasie okupacji. Pozostały po niej fragmenty najniższej części zbudowane z kamienia spojonego betonem. Użycie tego nowoczesnego materiału pozwala przypuszczać, że synagoga została przebudowana lub wzniesiona od nowa na początku XX w.